رسیدگی قضایی به تظلمات، تعدیات و شکایات شهروندان نسبت به مأموران، واحدها، آییننامهها و مصوبات دولتی، مطابق اصول 170 و 173 قانون اساسی در صلاحیت دیوان عدالت اداری است. طرح دعوا در این مرجع مستلزم پرداخت هزینههای مشخصی است که بخش عمده آن بر مبنای قوانین بودجه سنواتی کل کشور تعیین و وصول میشود.
شناخت دقیق ساختار مالی دعاوی اداری نیازمند تفکیک میان هزینه دادرسی قانونی و تعرفه دفاتر خدمات الکترونیک قضایی است. در ادامه به بررسی جامع و مستند هزینهها، معافیتها و راهکارهای قانونی کاهش مخارج طرح دعوا در سال 1405 پرداخته شده است.
تفاوت هزینه دادرسی قانونی و تعرفه دفاتر قضایی
در فرایند ثبت و پیگیری شکایات اداری، متقاضی با دو ردیف پرداختی کاملاً مستقل مواجه است که اگرچه همزمان در درگاههای الکترونیکی تسویه میشوند، اما مبنای قانونی و مقصد مالی متفاوتی دارند.
هزینه قانونی دیوان چیست؟
هزینه قانونی دادرسی در دیوان عدالت اداری، مبلغ مصوبی است که مطابق جدول شماره 16 قانون بودجه سنواتی به عنوان درآمد عمومی کشور تعیین شده و مستقیماً به حساب خزانه کل واریز میشود. این وجه در واقع همان بهای تمبر دادرسی است که الصاق آن شرط پذیرش دادخواست به شمار میرود. چنانچه شاکی این مبلغ قانونی را تودیع نکند، دفتر شعبه دیوان اقدام به صدور اخطار رفع نقص نموده و در صورت عدم واریز ظرف مهلت قانونی، قرار رد دادخواست صادر میگردد.
کارمزد دفاتر خدمات الکترونیک قضایی
کارمزد دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، دستمزد ارائهدهنده خدمات فنی و اجرایی است که طبق بخشنامه مصوب رئیس مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه وصول میشود. این مبالغ حقالزحمه فرآیندهایی نظیر اسکن مستندات، تطبیق رونوشت با اصل، ورود دادهها در سامانه عدل ایران و تبادل سیستمی اوراق میان شاکی و مرجع قضایی است. مبالغ پرداختی در دفاتر متعلق به خزانهداری نبوده و سهم بخش خصوصی ارائهدهنده خدمات عمومی است.
تفاوت دعاوی اداری با دادگاههای عمومی
تعیین هزینه دادرسی در محاکم عمومی دادگستری بر اساس قاعده تناسب با میزان خواسته (درصدی از بهای ریالی خواسته) استوار است. در مقابل، رسیدگی در دیوان عدالت اداری ماهیت نظارت بر حاکمیت قانون در نظام اداری دارد و به همین جهت، مقنن هزینههای آن را مستقل از ابعاد مالی موضوع، به صورت مقطوع تعیین کرده است. جدول زیر وجوه تمایز ساختاری این دو مرجع را به تفکیک تبیین میکند:
| مؤلفه ارزیابی | دادگاههای عمومی حقوقی | دیوان عدالت اداری |
| مبنای تعیین هزینه دادرسی | تابعی از ارزش ریالی خواسته (2.5٪ تا 3.5٪ بدوی و 4.5٪ تجدیدنظر) | مبالغ مقطوع و بسیار ناچیز بدون توجه به بهای ریالی پرونده |
| هزینه رسیدگی به مقررات عمومی | در صلاحیت محاکم نبوده یا مستلزم ثبت دادخواست حقوقی مجزا است | رسیدگی به ابطال مصوبات در هیئت عمومی کاملاً رایگان است |
| تودیع خسارت احتمالی برای توقف اجرا | مستلزم تودیع وجه نقد یا ضمانتنامه معادل خسارت احتمالی است | صدور دستور موقت بدون تودیع هرگونه وجه خسارت احتمالی صورت میگیرد |
| الگوی رسیدگی | عمدتاً ترافعی و مبتنی بر جلسات حضوری با تبادل متعدد لوایح | تبادل الکترونیکی اوراق و رسیدگی غیرحضوری در شعب دیوان |
جدول هزینههای قانونی دیوان عدالت اداری (1405)
هزینههای قانونی مقرر در دیوان عدالت اداری بر اساس مصوبات سالانه بودجه کل کشور و جداول خدمات قضایی به شرح زیر است:
| ردیف | موضوع و مرجع رسیدگی | مستند قانونی | تعرفه قانونی (ریال) | معادل به تومان |
| 1 | ثبت دادخواست در شعب بدوی | جدول تعرفه خدمات قضایی | 200,000 | 20,000 |
| 2 | ثبت دادخواست تجدیدنظرخواهی | جدول تعرفه خدمات قضایی | 400,000 | 40,000 |
| 3 | درخواست ابطال مصوبات (هیئت عمومی) | تبصره 1 ماده 80 قانون دیوان | رایگان | رایگان |
| 4 | دادخواست اعاده دادرسی | مواد 98 قانون دیوان و تعرفه قضایی | 400,000 | 40,000 |
| 5 | دادخواست اعتراض شخص ثالث | مواد ۵۷ قانون دیوان و تعرفه قضایی | 400,000 | 40,000 |
| 6 | تقاضای صدور دستور موقت | ماده 34 قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان | رایگان | رایگان |
| 7 | تصدیق مطابقت هر برگ سند با اصل | تعرفه خدمات قضایی بودجه سنواتی | 15,000 | 1,500 |
هزینه شکایت در شعب بدوی و تجدیدنظر
برای ثبت شکایت اولیه علیه تصمیمات یا اقدامات واحدهای دولتی، شهرداریها و کمیسیونهای شبهقضایی در شعب بدوی دیوان، مبلغ ثابت 200,000 ریال به عنوان تمبر قانونی دریافت میگردد.
چنانچه رأی صادره مورد اعتراض هر یک از طرفین قرار گیرد، هزینه دادرسی در مرحله تجدیدنظرخواهی معادل 400,000 ریال خواهد بود. برخلاف محاکم عمومی، این مبلغ حتی در دعاوی سنگین مالی نظیر مطالبات کلان بازنشستگی یا اعتراض به آرای کمیسیونهای ماده 100 با ارزش میلیاردی، افزایش پیدا نمیکند.
هزینه ابطال مصوبات در هیئت عمومی
بر اساس تبصره 1 ماده 80 قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری، رسیدگی به درخواست ابطال آییننامهها، بخشنامهها و مقررات دولتی در هیئت عمومی دیوان مشمول پرداخت هزینه دادرسی نیست.
قانونگذار با هدف نظارت عمومی شهروندان بر سلامت مقررات اداری، نه تنها شرط ذینفع بودن را برای شاکی منتفی دانسته، بلکه تمبر دادرسی را نیز صفر ریال تعیین کرده است.
هزینه اعاده دادرسی و اعتراض ثالث
چنانچه حکمی قطعی در دیوان صادر شده باشد و شخص ثالثی که در دادرسی دخالت نداشته از آن متضرر گردد، میتواند طبق ماده 57 دادخواست اعتراض ثالث تقدیم کند. همچنین در صورت کشف مدارک جدید یا تحقق دیگر جهات قانونی، اعاده دادرسی طبق ماده 98 قابل طرح است. هزینه تمبر قانونی برای هر دو مورد برابر با هزینه مرحله تجدیدنظرخواهی، یعنی 400,000 ریال تعیین شده است.
هزینه دستور موقت و تصدیق اسناد
مطابق صریح ماده 34 قانون دیوان، تقاضای صدور دستور موقت مبنی بر توقف اجرای اقدام یا تصمیم اداری، مستلزم تودیع هزینه دادرسی نیست. همچنین بر خلاف ماده 319 قانون آیین دادرسی مدنی، متقاضی در دیوان از سپردن هرگونه وجه نقد بابت خسارت احتمالی معاف است. با این حال، چنانچه اسناد کاغذی در دفتر خدمات قضایی برابر با اصل شوند، به ازای هر برگه سندی که مهر برابر با اصل دریافت میکند، مبلغ 15,000 ریال تمبر قانونی تعلق میگیرد.
تعرفه دفاتر خدمات الکترونیک قضایی (کارمزد 1405)
متقاضیان جهت ثبت، تبادل و پیگیری اوراق قضایی در دفاتر خدمات الکترونیک، موظف به پرداخت تعرفه مصوب مرکز فناوری اطلاعات قوه قضاییه هستند:
| عنوان خدمت الکترونیک | تعرفه مصوب (ریال) | توضیحات سیستمی |
| ثبت دادخواست بدوی یا اعتراضی | 1,445,600 | کارمزد ثبت سیستمی اوراق دعوا در درگاه خدمات قضایی |
| تدوین دادخواست کامل (عریضهنویسی) | 2,814,750 | تنظیم متن حقوقی و ادله دعوا توسط متصدی دفتر |
| ثبت و ارسال لایحه دفاعیه | 1,181,500 | ارسال لوایح تکمیلی یا دفاعیه برای شعب دیوان |
| تایپ متون قضایی (هر صفحه) | 322,500 | هزینه تبدیل دستنویس به متن تایپی استاندارد |
| ثبتنام اولیه حساب کاربری ثنا | 700,000 | ثبت دادههای هویتی و شماره تماس در سامانه پایه |
| احراز هویت الکترونیک ثنا | 145,950 | تطبیق چهره و مدارک با مشخصات ثبت احوال |
| ویرایش اطلاعات کاربری ثنا | 350,000 | تغییر نشانی، شماره تماس یا سایر فرادادهها |
| ورود به سامانه ابلاغ و پرینت دادنامه | 139,000 | استخراج دادنامه یا آرای ابلاغشده |
| اسکن و افزودن پیوست (هر صفحه) | 132,050 | اسکن، بهینهسازی فرمت و الصاق مدارک به دادخواست |
| افزودن اشخاص ذیسمت (هر نفر اضافه) | 132,050 | ثبت مشخصات وکیل، نماینده یا مجلوب ثالث |
کارمزد ثبت دادخواست و شکواییه
ثبت هرگونه دادخواست اعم از بدوی، تجدیدنظر، اعتراض ثالث یا اعاده دادرسی در شعب دیوان عدالت اداری از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مشمول کارمزد 1,445,600 ریال است. این هزینه صرفا ناظر بر فرایند بارگذاری اطلاعات، اعتبارسنجی فنی و ارسال الکترونیکی پرونده است و همزمان با تمبر دادرسی 200 یا 400 هزار ریالی تسویه میگردد.
هزینه تنظیم لایحه و عریضهنویسی
چنانچه متقاضی متن شکایت خود را از پیش تنظیم نکرده باشد، میتواند تنظیم ادله و شرح شکایت را به متصدیان دفاتر خدمات واگذار کند که کارمزد تدوین کامل آن معادل 2,814,750 ریال است. در شرایطی که پیشنویس آماده باشد و صرفا ورود اطلاعات به سامانه و تایپ کلمات مورد نظر باشد، به ازای هر صفحه مبلغ 322,500 ریال دریافت میشود. ثبت لوایح دفاعیه تکمیلی در مراحل بعدی نیز دارای نرخ مصوب 1,181,500 ریال است.
هزینه ثبتنام ثنا و ورود به سامانه
ورود به هر فرآیند قضایی منوط به ثبتنام در سامانه ثبتنام الکترونیک (ثنا) است. ثبت اطلاعات هویتی متقاضی در دفاتر خدمات معادل 700,000 ریال هزینه داشته و فرآیند احراز هویت زیستسنجی آن نیز با نرخ 145,950 ریال محاسبه میگردد. در صورت تغییر خط تلفن همراه یا محل سکونت، کارمزد ویرایش اطلاعات 350,000 ریال بوده و ورود به حساب کاربری برای بررسی دادنامهها و صدور نسخه چاپی 139,000 ریال هزینه به دنبال دارد.
هزینههای پنهان و جانبی پروندههای دیوان
پیشبرد یک دعوای اداری همواره به هزینه تمبر و کارمزد دفاتر محدود نمیشود، بلکه بسته به مسیر رسیدگی قضایی، هزینههای تکمیلی دیگری نیز به شاکی تحمیل میگردد.
دستمزد کارشناس رسمی دادگستری
در شکایاتی که بررسی آنها نیازمند ارزیابی فنی و تخصصی است (نظیر پروندههای اراضی، تعیین خسارت، بررسی محاسبات مستمری تأمین اجتماعی و مهندسی ساختمان در کمیسیونهای شهرداری)، شعبه دیوان قرار ارجاع امر به کارشناس رسمی صادر میکند. دستمزد کارشناس بر مبنای تعرفه رسمی دستمزد کارشناسان دادگستری مصوب قوه قضاییه و بر حسب موضوع دعوا و میزان کار تعیین میشود.
این هزینه در بدو امر به عهده متقاضی کارشناسی (عمدتا شاکی) است و استنکاف از تودیع آن ظرف مهلت قانونی سبب خروج کارشناسی از عداد دلایل اثباتی خواهد شد. از همین رو، پیش از ثبت دادخواست و تحمیل این مخارج سنگین، ارزیابی مستندات پرونده توسط وکیل دیوان عدالت اداری از اتلاف هزینههای چندمیلیونی کارشناسی و خطر رد دعوا جلوگیری میکند.
شرایط استرداد هزینه دادرسی
اصل بر این است که وجوه واریزی بابت خدمات قضایی و تمبر دادرسی پس از آغاز تشریفات اداری غیرقابل استرداد هستند. تنها در صورت احراز واریز مضاعف یا اشتباه سیستمی در درگاهها، شاکی میتواند با اخذ گواهی از دفتر شعبه و مراجعه به ذیحسابی دادگستری کل استان، مبالغ مازاد را بازپس گیرد. علاوه بر این، در صورتی که رأی دیوان به نفع شاکی صادر گردد و وی ضمن دادخواست اصل دعوا یا به موجب دادخواستی مستقل مطالبه خسارات دادرسی را مطرح کرده باشد، شعبه خوانده (دستگاه اجرایی محکوم) را به پرداخت تمام هزینههای قانونی تمبر و کارمزد کارشناسی در حق شاکی محکوم مینماید.
معافیتهای هزینه دادرسی دیوان عدالت اداری
قانونگذار برای گروههای آسیبپذیر و نهادهای تحت حمایت، معافیتهای صریحی در قانون وضع کرده است تا دسترسی به عدالت تسهیل شود.
معافیت ایثارگران و جانبازان
مطابق با ماده 51 قانون جامع خدماترسانی به ایثارگران، جانبازان 25 درصد و بالاتر، آزادگان و خانواده معظم شهدا در دعاوی مختلف از جمله شکایات مطروحه در دیوان عدالت اداری از پرداخت هزینه دادرسی و بهای تمبر معاف هستند. برای اعمال این معافیت، نیازی به تقدیم دادخواست اعسار نیست و معرفینامه رسمی بنیاد شهید و امور ایثارگران یا ثبت سیستمی وضعیت ایثارگری در ثنا، اعمال مستقیم تخفیف و معافیت قانونی را امکانپذیر میسازد.
سقف معافیت کمیته امداد و بهزیستی
مددجویان تحت پوشش کمیته امداد امام خمینی (ره) و مددجویان سازمان بهزیستی کشور از پرداخت هرگونه هزینه دادرسی قانونی معاف هستند. در رابطه با کارمزد دفاتر خدمات الکترونیک قضایی نیز تمهیدات ویژهای پیشبینی شده است؛ این افراد با ارائه کد مددجویی در سال، برای استفاده از خدمات اداری و قضایی تا سقف 10,000,000 ریال از پرداخت تعرفه دفاتر خدمات الکترونیک قضایی معاف میباشند.
معافیت نهادهای دولتی و بیتالمال
در دعاوی دیوان عدالت اداری، طرف شکایت همواره یکی از ارکان حاکمیت یا مأموران رسمی آن است. دستگاههای اجرایی، وزارتخانهها و شرکتهای دولتی در صورت اعتراض به آرای شعب بدوی و ثبت دادخواست تجدیدنظر، مشمول معافیت عام نبوده و بر اساس مقررات ملزم به الصاق تمبر دادرسی تجدیدنظر (400 هزار ریال) هستند. تنها نهادهایی از پرداخت معاف خواهند بود که به موجب نصوص قانونی خاص، مشمول معافیت مطلق از هزینههای دادرسی در مراجع قضایی شناخته شده باشند؛ در غیر این صورت، اخطار رفع نقص متوجه نماینده حقوقی سازمان خواهد بود.
روشهای کاهش هزینه شکایت در دیوان
با بهرهگیری از ظرفیتهای موجود در سامانههای عدل ایران و شیوههای دادرسی الکترونیک، میتوان بخش اعظمی از هزینههای جانبی را تقلیل داد.
شرایط دریافت اعسار و تخفیف دفاتر
در صورتی که شاکی توانایی پرداخت هزینههای طرح شکایت یا کارشناسی را نداشته باشد، میتواند همزمان با دادخواست اصلی، ادعای اعسار از هزینه دادرسی را تقدیم کند. پیوست صورت کلیه حسابهای بانکی و استشهادیه کتبی دو گواه مطلع از وضعیت معیشتی وی الزامی است. با ثبت ادعای اعسار در دفاتر، متقاضی علاوه بر معافیت موقت از تمبر تا تعیین تکلیف شعبه، مشمول تخفیف 30 درصدی بر مجموع تعرفه کارمزد خدمات الکترونیک قضایی میگردد.
تخفیف 80 درصدی با سامانه خودکاربری
طبق ردیف 27 جدول مصوب تعرفه خدمات الکترونیک قضایی، برای اشخاصی که از خدمات خودکاربری جهت ارسال لوایح و دادخواستها استفاده میکنند، تعرفه مصوب معادل 20 درصد خدمت حضوری منظور میگردد. به بیان دیگر، اقدام شخصی و برخط از طریق درگاه خدمات الکترونیک قضایی (عدل ایران) تخفیف 80 درصدی در کارمزدهای دفتری ایجاد میکند. متقاضی بدون پرداخت مبالغ گزاف عریضهنویسی و ثبت حضوری، با ورود به کارتابل خودکاربری، دادخواست را بارگذاری کرده و صرفاً سهم 20 درصدی کارمزد سامانهای را همراه با تمبر پرداخت مینماید.
مدیریت پیوستها برای کاهش کارمزد
در دفاتر خدمات الکترونیک، الصاق هر صفحه سند مازاد مستلزم پرداخت 132,050 ریال کارمزد اسکن و ثبت است. در پروندههایی با ادله گسترده، این کارمزد به میزان چشمگیری افزایش مییابد. به منظور کنترل این مخارج، تجمیع اسناد متعدد در قالب پروندههای پیدیاف چندصفحهای واحد، بارگذاری صرفا اسناد کلیدی و اجتناب از الصاق مدارک تکراری ضروری است. همچنین در صورت استفاده از سامانه خودکاربری، بارگذاری شخصی فایلهای اسکنشده بدون مداخله متصدی دفتر، هزینه اسکن کاغذی را به صفر میرساند.
سوالات متداول
هزینه مرحله بدوی و تجدیدنظر چقدر است؟
هزینه قانونی تمبر دادرسی برای ثبت شکایت در شعب بدوی 200,000 ریال (20 هزار تومان) و در شعب تجدیدنظر دیوان 400,000 ریال (40 هزار تومان) است. علاوه بر این، کارمزد ثبت در دفاتر خدمات قضایی به صورت مجزا 1,445,600 ریال اخذ میگردد.
آیا شکایت در هیئت عمومی هزینه دارد؟
خیر؛ مستند به تبصره 1 ماده 80 قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری، درخواست ابطال مصوبات، آییننامهها و بخشنامههای دولتی در هیئت عمومی دیوان فاقد هرگونه هزینه تمبر دادرسی بوده و کاملاً رایگان است.
اعسار چقدر کارمزد دفاتر را کم میکند؟
در صورت ارائه دادخواست اعسار از پرداخت هزینه دادرسی و انضمام مدارک اثبات عدم تمکن مالی، کارمزد مصوب دفاتر خدمات الکترونیک قضایی 30 درصد کاهش مییابد.
چه کسانی از پرداخت هزینه معاف هستند؟
جانبازان بالای 25 درصد، آزادگان، خانواده شهدا و مددجویان مستمریبگیر کمیته امداد و بهزیستی بر اساس ضوابط قانونی و ثبت دادهها در سامانه ثنا از پرداخت هزینه قانونی دادرسی معاف هستند.
نحوه دریافت تخفیف 80 درصدی خودکاربری چیست؟
با مراجعه مستقیم به درگاه ملی قوه قضاییه (عدل ایران) و استفاده از سامانه خودکاربری، متقاضی رأسا دادخواست و مستندات خود را بارگذاری و امضای دیجیتال مینماید؛ در این حالت طبق ردیف 27 تعرفه، متقاضی صرفا 20 درصد کارمزد دفاتر را پرداخت کرده و 80 درصد تخفیف میگیرد.
آیا هزینه دادرسی پس گرفته میشود؟
وجوه تودیعشده به خزانه دولت بازگردانده نمیشوند. با این حال در صورت صدور دادنامه به نفع شاکی، وی میتواند محکومیت دستگاه اداری طرف شکایت به جبران کلیه خسارات دادرسی و استرداد وجوه پرداختی را به استناد رأی دیوان از واحد اجرای احکام مطالبه نماید.
